Tuổi thọ trung bình của con người đã tăng đáng kể trong những thập kỷ qua nhờ những tiến bộ của y học và điều kiện sống. Tuy nhiên, sống lâu không đồng nghĩa với việc duy trì sức khỏe tốt trong suốt cuộc đời. Khoảng cách giữa số năm sống và số năm sống khỏe đang trở thành một vấn đề được giới nghiên cứu quan tâm, đồng thời làm thay đổi cách nhìn về sức khỏe, lão hóa và chất lượng cuộc sống.

Healthspan – Khi tuổi thọ không còn là thước đo duy nhất

Trong nhiều năm, tuổi thọ trung bình được xem là một trong những chỉ số quan trọng phản ánh sự phát triển của y tế và mức sống của một quốc gia. Khi con người có thể sống đến 80, 90 tuổi hoặc lâu hơn, đó thường được coi là thành tựu đáng ghi nhận. Thế nhưng, cùng với sự gia tăng tuổi thọ, một câu hỏi khác cũng ngày càng được quan tâm: Trong những năm tháng sống lâu hơn ấy, chúng ta có bao nhiêu thời gian thực sự khỏe mạnh?

Đây chính là vấn đề mà khái niệm healthspan hướng đến. Nếu lifespan chỉ tổng thời gian sống của một người, thì healthspan đề cập đến khoảng thời gian người đó duy trì sức khỏe tốt, ít bị ảnh hưởng bởi bệnh tật và có khả năng thực hiện các hoạt động thường ngày một cách độc lập.

Trong nghiên cứu sức khỏe cộng đồng, một chỉ số thường được sử dụng để phản ánh khía cạnh này là tuổi thọ khỏe mạnh (Healthy Life Expectancy, viết tắt là HALE). Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), HALE ước tính số năm trung bình một người có thể sống trong tình trạng sức khỏe đầy đủ, sau khi tính đến thời gian sống với bệnh tật hoặc suy giảm chức năng.

Mặc dù có liên quan chặt chẽ, healthspan và HALE không hoàn toàn đồng nghĩa với nhau. Healthspan là khái niệm rộng về thời gian sống khỏe, trong khi HALE là một chỉ số thống kê được sử dụng để đánh giá sức khỏe dân số.

Sự khác biệt này cho thấy một người sống đến 85 tuổi nhưng phải đối mặt với nhiều bệnh mạn tính và hạn chế vận động từ tuổi 65 sẽ có trải nghiệm sức khỏe rất khác với người vẫn duy trì khả năng tự chăm sóc bản thân, đi lại và tham gia các hoạt động xã hội ở tuổi 80.

Vì sao sống lâu chưa chắc đã sống khỏe?

Một trong những nguyên nhân khiến healthspan ngày càng được chú ý là khoảng cách giữa tuổi thọ và tuổi thọ khỏe mạnh vẫn tồn tại ở nhiều quốc gia, ngay cả khi y học đã đạt được những tiến bộ đáng kể.

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí JAMA Network Open vào tháng 12/2024, sử dụng dữ liệu của 183 quốc gia thành viên WHO, cho thấy khoảng cách trung bình toàn cầu giữa tuổi thọ và tuổi thọ khỏe mạnh đạt khoảng 9,6 năm vào năm 2019, tăng 13% so với năm 2000. Đáng chú ý, khoảng cách này ở phụ nữ cao hơn nam giới trung bình 2,4 năm, trong khi Hoa Kỳ ghi nhận mức chênh lệch lớn nhất, khoảng 12,4 năm.

Những con số trên phản ánh một thực tế đáng quan tâm: tuổi thọ tăng lên không nhất thiết đi kèm với sự gia tăng tương ứng về số năm sống trong tình trạng sức khỏe tốt. Khi bước vào tuổi trung niên và cao tuổi, nhiều người phải dành một phần đáng kể cuộc đời để kiểm soát bệnh mạn tính, điều trị các vấn đề sức khỏe hoặc thích nghi với sự suy giảm chức năng thể chất.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa tuổi thọ và HALE không có nghĩa toàn bộ thời gian đó đều là những năm sống trong tình trạng bệnh nặng hoặc mất khả năng tự chủ. Đây là chỉ số thống kê phản ánh số năm sống khỏe tương đương sau khi điều chỉnh theo mức độ ảnh hưởng của bệnh tật và khuyết tật.

Tại Việt Nam, vấn đề này càng đáng quan tâm trong bối cảnh dân số đang già hóa nhanh. Khi tuổi thọ được cải thiện, nhu cầu phòng ngừa bệnh không lây nhiễm, duy trì khả năng vận động và chăm sóc sức khỏe lâu dài cũng gia tăng. Điều đó không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của mỗi cá nhân mà còn đặt ra những yêu cầu mới đối với gia đình, hệ thống y tế và chính sách an sinh xã hội.

Từ góc độ sức khỏe cộng đồng, kéo dài thời gian sống khỏe vì thế không chỉ là mục tiêu của riêng người cao tuổi. Đây còn là chiến lược cần được quan tâm ngay từ tuổi trưởng thành, khi những thói quen về dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ và chăm sóc sức khỏe bắt đầu tạo ra ảnh hưởng tích lũy đối với cơ thể.

Longevity và những hướng nghiên cứu mới về lão hóa

Sự quan tâm đến healthspan cũng đang thúc đẩy những thay đổi trong lĩnh vực longevity, thuật ngữ chỉ các nghiên cứu và giải pháp hướng đến kéo dài tuổi thọ, đặc biệt là thời gian sống khỏe mạnh.

Thay vì chỉ tập trung điều trị từng bệnh lý khi chúng xuất hiện, một hướng nghiên cứu ngày càng được chú ý là tìm hiểu những cơ chế sinh học chung liên quan đến lão hóa. Cách tiếp cận này được gọi là geroscience, kết nối khoa học về lão hóa với nghiên cứu phòng ngừa và điều trị các bệnh thường gặp ở tuổi cao.

Năm 2013, nhóm nghiên cứu do Carlos López-Otín dẫn đầu công bố trên tạp chí Cell mô hình chín dấu ấn sinh học đặc trưng của quá trình lão hóa. Đến năm 2023, mô hình được mở rộng thành 12 dấu ấn, bao gồm những thay đổi liên quan đến ADN, telomere, chức năng ty thể, sự lão hóa tế bào, tình trạng viêm mạn tính và mất cân bằng hệ vi sinh vật. Các phát hiện này góp phần làm rõ vì sao nhiều bệnh lý khác nhau có thể cùng xuất hiện khi tuổi tác tăng lên, đồng thời mở ra khả năng nghiên cứu những biện pháp tác động vào cơ chế lão hóa thay vì chỉ xử lý từng biểu hiện bệnh.

Dù vậy, việc xác định được các cơ chế sinh học không đồng nghĩa với khả năng đảo ngược lão hóa ở con người đã được chứng minh. Phần lớn hướng can thiệp mới vẫn cần thêm nghiên cứu lâm sàng để xác định hiệu quả, độ an toàn và lợi ích lâu dài.

Tuổi sinh học và công nghệ đo lường sức khỏe trong tương lai

Cùng với những tiến bộ trong sinh học phân tử, khái niệm tuổi sinh học (biological age) đang nhận được nhiều sự quan tâm. Khác với tuổi theo năm sinh, tuổi sinh học được sử dụng để mô tả mức độ lão hóa của cơ thể thông qua các đặc điểm sinh học và chức năng.

Hiện nay, các nhà khoa học đang nghiên cứu nhiều phương pháp ước tính tuổi sinh học dựa trên những thay đổi biểu sinh, chỉ dấu trong máu, dữ liệu chuyển hóa và hoạt động của các cơ quan. Công nghệ phân tích đa omics, kết hợp trí tuệ nhân tạo, cũng được kỳ vọng hỗ trợ nhận diện sớm những biến đổi sức khỏe có liên quan đến tuổi tác. Tuy nhiên, các phương pháp đo tuổi sinh học vẫn có những giới hạn nhất định. Kết quả giữa các mô hình có thể khác nhau, trong khi việc một chỉ số tuổi sinh học giảm xuống chưa đủ chứng minh người đó đã trẻ hóa toàn diện hoặc giảm được nguy cơ mắc bệnh và tử vong.

Vì vậy, trong những năm tới, thách thức của lĩnh vực này không chỉ nằm ở việc phát triển công nghệ đo lường chính xác hơn mà còn ở khả năng chứng minh những thay đổi sinh học thực sự mang lại lợi ích cho sức khỏe con người.

Đầu tư cho nghiên cứu trường thọ và yêu cầu về bằng chứng khoa học

Không chỉ dừng lại ở các phòng thí nghiệm, lĩnh vực longevity đang thu hút sự tham gia của nhiều tổ chức nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ sinh học và quỹ đầu tư quốc tế. Một trong những sáng kiến đáng chú ý là XPRIZE Healthspan, cuộc thi toàn cầu được khởi động năm 2023 với tổng giá trị giải thưởng 101 triệu USD.

Theo thông tin từ XPRIZE, chương trình đặt mục tiêu thúc đẩy phát triển những liệu pháp có khả năng cải thiện chức năng cơ bắp, nhận thức và miễn dịch ở người lớn tuổi. Các nhóm nghiên cứu được yêu cầu chứng minh hiệu quả thông qua những tiêu chí đánh giá cụ thể, thay vì chỉ dựa vào sự thay đổi của một vài chỉ dấu sinh học. Báo cáo về hệ sinh thái đổi mới sáng tạo do XPRIZE công bố tháng 8/2026 tiếp tục nhấn mạnh mục tiêu thu hẹp khoảng cách giữa tuổi thọ và thời gian sống khỏe mạnh. Điều này cho thấy hướng phát triển của ngành không chỉ là tìm kiếm phương pháp kéo dài sự sống mà còn chú trọng duy trì năng lực thể chất, trí tuệ và khả năng tự chủ khi tuổi cao.

Trong khoảng 5–10 năm tới, những tiến bộ về công nghệ sinh học, trí tuệ nhân tạo và y học cá thể hóa có thể tiếp tục mở rộng khả năng nghiên cứu lão hóa. Tuy nhiên, để một giải pháp được ứng dụng rộng rãi, các nhà phát triển vẫn phải chứng minh tính an toàn, hiệu quả lâm sàng và lợi ích lâu dài thông qua những nghiên cứu có chất lượng.

Kéo dài thời gian sống khỏe bắt đầu từ những thói quen hằng ngày

Trong khi nhiều liệu pháp can thiệp vào quá trình lão hóa vẫn đang được nghiên cứu, những bằng chứng về vai trò của lối sống đối với sức khỏe lâu dài đã được tích lũy qua nhiều thập kỷ. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí The BMJ năm 2020, sử dụng dữ liệu của hơn 111.000 người tham gia hai nghiên cứu đoàn hệ lớn tại Hoa Kỳ, đã phân tích mối liên quan giữa lối sống và số năm sống không mắc ba nhóm bệnh phổ biến gồm ung thư, bệnh tim mạch và đái tháo đường type 2.

Nhóm nghiên cứu đánh giá năm yếu tố: không hút thuốc, duy trì chỉ số khối cơ thể trong khoảng 18,5–24,9, vận động thể chất đều đặn, chế độ ăn có chất lượng cao và mức tiêu thụ rượu được phân loại là vừa phải theo tiêu chí nghiên cứu. Kết quả cho thấy, ở tuổi 50, phụ nữ duy trì bốn đến năm yếu tố có thêm trung bình 34,4 năm sống không mắc ba nhóm bệnh nói trên, so với 23,7 năm ở nhóm không đáp ứng yếu tố nào. Đối với nam giới, các con số tương ứng là 31,1 năm và 23,5 năm. Như vậy, mức chênh lệch giữa hai nhóm đạt khoảng 10,7 năm ở nữ và 7,6 năm ở nam.

Đây là nghiên cứu quan sát nên chưa thể khẳng định mối quan hệ nhân quả trực tiếp. Dù vậy, kết quả góp thêm bằng chứng cho thấy những lựa chọn trong sinh hoạt hằng ngày có liên quan đáng kể đến khả năng duy trì sức khỏe khi tuổi tác tăng lên. Cũng cần lưu ý rằng tiêu chí uống rượu vừa phải được sử dụng để phân nhóm trong nghiên cứu năm 2020, không đồng nghĩa với khuyến nghị bắt đầu sử dụng đồ uống có cồn để cải thiện sức khỏe. WHO hiện nhấn mạnh rằng không thể xác định một mức tiêu thụ rượu hoàn toàn không có nguy cơ đối với sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ ung thư.

Từ những bằng chứng hiện có, việc chăm sóc sức khỏe lâu dài có thể bắt đầu bằng các thay đổi thiết thực như xây dựng chế độ ăn đa dạng, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, duy trì vận động, ngủ đủ giấc, không hút thuốc và kiểm soát những yếu tố nguy cơ chuyển hóa. Theo khuyến nghị của WHO, người trưởng thành nên thực hiện ít nhất 150–300 phút hoạt động thể chất aerobic cường độ vừa mỗi tuần, đồng thời duy trì các hoạt động tăng cường sức mạnh cơ bắp từ hai ngày mỗi tuần. Với người cao tuổi, những bài tập phù hợp nhằm cải thiện thăng bằng và hạn chế nguy cơ té ngã cũng đóng vai trò quan trọng.

Điều đáng chú ý là chăm sóc sức khỏe không nhất thiết phải bắt đầu bằng những thay đổi lớn. Một bữa ăn cân đối hơn, thói quen đi bộ đều đặn, thời gian nghỉ ngơi hợp lý hay việc chủ động khám sức khỏe định kỳ đều có thể trở thành những bước đi có ý nghĩa khi được duy trì lâu dài.

Sống lâu hơn là tốt, nhưng sống khỏe hơn còn tuyệt vời hơn

Sự phát triển của khoa học lão hóa đang mở ra những cách tiếp cận mới đối với sức khỏe con người. Thay vì chỉ quan tâm đến việc có thể sống thêm bao nhiêu năm, giới nghiên cứu ngày càng chú trọng đến khả năng duy trì thể lực, trí tuệ, sự độc lập và chất lượng cuộc sống trong những năm tháng ấy. Healthspan vì thế không phải là một khái niệm dành riêng cho người cao tuổi, mà còn là lời nhắc về tầm quan trọng của việc chăm sóc sức khỏe từ sớm. Bởi những lựa chọn được hình thành ở tuổi 30, 40 hay 50 đều có thể ảnh hưởng đến tình trạng sức khỏe trong các giai đoạn tiếp theo của cuộc đời.

Dù các công nghệ trường thọ còn nhiều triển vọng cần được kiểm chứng, nền tảng của một cuộc sống khỏe mạnh vẫn gắn liền với những điều gần gũi: ăn uống hợp lý, vận động phù hợp, nghỉ ngơi đầy đủ và chủ động phòng ngừa bệnh tật. Sống lâu là một thành tựu của y học, còn sống khỏe trong những năm tháng ấy là mục tiêu mà mỗi người có thể chủ động vun đắp từ hôm nay.

Huyền Trang